Traditionele hongerstaking als protest tegen landroof

Een landconflict in de buurt van Moroto leidde tot een traditionele vorm van protest: een hongerstaking. Via het Karamoja Development Forum kon ik er bij zijn en deelnemen aan een heel traditionele ceremonie van de Karamajong.

De context van het landconflict

Zaterdagavond vertelde Maria me dat er een conflict rond landrechten was in een naburige gemeenschap, Kautako. Een deel van hun gemeenschapsland is verkocht en daar zou een industrieel park komen. Dit stuk land staat echter centraal in het culturele en sociale leven van Kautako: hun voorouders zijn er begraven en alle heilige rituelen worden daar uitgevoerd. Daarnaast dient dit als graasland voor hun dieren. Bovendien zijn er plannen voor een cementfabriek. Van een economisch perspectief zou dit positief zijn, gezien de groei van Moroto en de nood aan cement. Maar, de kans bestaat dat dit de omgeving zo zou vervuilen, dat ook het omringende land niet meer leefbaar zou zijn. Het land dat zo cruciaal is voor hun levenswijze. 

Maar hoe belandde dit land in de handen van enkele rijke individuen die met land speculeren? Eén van de scenario’s die circuleren is het volgende: een charmante zakenman nodigt één van de ouderen uit voor een drink. Doordat hij opgegroeid is in Karamoja, spreekt hij de lokale taal en kent hij de culturele gebruiken. Zo kan hij de oudere, die hij steeds drank bijschenkt, inpakken met mooie woorden. Vervolgens laat hij de oudere zijn duimafdruk zetten op een papier. Een papier dat deze oudere niet eens kan lezen, want net als zovelen in Karamoja heeft hij nooit leren lezen en schrijven. En zo werd gemeenschapsland in een handomdraai verkocht. Later verkocht de zakenman dit stuk land met enorme winst.

Uiteraard is dit maar één van de scenario’s die circuleert. Verder onderzoek moet nog aantonen in welke mate het stuk grond rechtmatig verkregen is of niet. Het problematische is de term “gemeenschapsland”. Voor talloze jaren functioneerde dit perfect in deze pastoralistische samenleving. Maar in een context waarin “papier” zoveel belangrijker wordt, is de rechtsbasis van gemeenschapsland erg vaag. Van wie is het? Wie kan de gemeenschap vertegenwoordigen? Hoe kan dit land verkocht worden? Wat is “voldoende” overleg? In deze specifieke case lijkt het dat er vanuit een strikt rechtenperspectief het land rechtmatig verkregen is door de nieuwe eigenaar. Maar dat er een zekere mate van onrecht gepaard ging met de verkoop, is duidelijk. De gemeenschap besefte duidelijk niet wat de gevolgen waren van de verkoop (als ze al op de hoogte waren), net doordat ze analfabeet zijn en deze complexe eigendomsprincipes niet kennen. Bovendien is er een uiterst lage prijs betaald, wat de zakenman ongetwijfeld wist. Maar voor de lokale, arme bevolking is er weinig verschil tussen pakweg  100 euro en 100 000 euro. 

Vorige week voerde de gemeenschap protest, toen de Minister voor Karamoja langs het terrein passeerde (zie Daily Monitor).

Daily Monitor: "We didn't know that you removed our guns so that you can come and raid our land"

Zondag vond er dan een traditionele hongerstaking plaats. Dit is één van de zwaarste protestvormen die er is in de Karamajong cultuur en toont dus duidelijk de ernst van dit conflict aan. En het vee, centraal in het leven van de herders, nam er aan deel.

Een hongerstaking waaraan zelfs het vee aan deelneemt 

Het is zondag, en we vertrekken vroeg in de morgen. Ik vergezel Simon en Teba, bezielers van het Karamoja Development Forum en Maria, vrijwilligster bij het KDF. Het KDF pleit voor ontwikkeling voor en met name door de Karamajong. Ze geven hen een stem en zetten zich in om hun rechten te verdedigen. Doorheen de dag zal blijken hoe gepassioneerd deze twee jonge mannen zijn en hoe ze zich in hun vrije tijd volledig inzetten voor Karamoja. Beiden behoren tot de Karamajong elite, daar zij één van de weinigen zijn die een universitair diploma hebben. Maar zij tonen een ongelooflijke trots over hun cultuur. Simon, lijkt op het eerste zicht eerder ingetogen. Maar later zal hij helemaal openbloeien en ons honderduit vertellen over de tradities bij de Karamajong.

Na een hobbelige rit van 20 minuten op boda-boda’s (moto-taxis), gaat de tocht te voet verder. We worden geïntroduceerd bij de gemeenschap en wachtten in spanning af wat er zal gebeuren. De hele gemeenschap komt samen op de heilige grond, en ze brengen hun dieren met hen mee.  

De herders brengen hun dieren naar de ceremonie

Iedereen verzamelt voor de bijeenkomst

De Akiriket (raad van ouderen) verzamelt en de ziener duidt het dier aan dat geofferd zal worden. De andere mannen groeperen en houden hun speren hoog in de lucht. Door middel van opzwepend gezang en een mars wordt de eigenaar van het dier overtuigd om te aanvaarden om zijn stier te offeren. Wanneer deze uiteindelijk accepteert, wordt er op zoek gegaan naar een vrijwilliger die de eigenaar wil compenseren voor het verlies van zijn stier. Deze vrijwilliger geeft één van zijn dieren aan de eigenaar van de stier en krijgt daardoor de eer om de stier te offeren.

Onderhandelen over het te offeren dier

Met één speerstoot wordt de stier gedood. Vervolgens wordt onder het toeziend oog van een oudere het dier geslacht, zonder hierbij bloed te verspillen. Eén heilig deel van de stier wordt onmiddellijk verwijderd en naar de ouderen gebracht. Het bloed wordt opgevangen en wordt onmiddellijk door de ouderen gedronken, ter ere van het dier en de voorouders. Ook de darmen worden naar de ouderen gebracht en de ziener leest er de toekomst in voor de clan. Dit gebeurt voornamelijk om regenpatronen te voorspellen en te beslissen of er gemigreerd wordt naar ander graasland. Maar deze keer gaat het over het land van hun voorouders, en of ze hier zouden kunnen blijven wonen. Bij het slachten wordt tevens een maag met mest opzij gehouden, voor een later deel van de ceremonie. Tot slot wordt het vlees verdeeld. Het merendeel hierbij gaat naar de vrouwen en kinderen, de mannen krijgen het andere deel en beginnen dit te roosteren.

De oudere kijkt toe op het slachten van de stier

Eén voor één drinken de ouderen van het bloed

Ondertussen zijn de vrouwen aangekomen. Zij brengen water, melk en een lokaal brouwsel naar de ceremoniële plek, maar houden een respectvolle afstand van de ouderen. Passend voor de gelegenheid hebben de vrouwen zich getooid met onder andere schorten van geitenhuid. Net als ik me bij hen vervoeg beginnen ze te dansen. Springen, dansen en zingen, met scherpe uithalen van hun stem. Stokken vliegen de lucht in, rokken zwaaien en een soort didgeridoo vergezelt hun dans. Mijn hand wordt gegrepen en ik word mee de groep in getrokken. Hilariteit alom! Vooral als ik hun scherpe trillende uithalen met hun stem probeer na te doen, wordt er flink wat afgelachen. Mijn didgeridoo-capaciteiten worden daarentegen wél geapprecieerd. Dankjewel Alix, die didgeridoo op ons appartement heeft mijn gezicht gered! 

De vrouwen komen aan, met lokaal gebrouwen bier

De oudste vrouwen verdelen het drinken, terwijl de jongere vrouwen dansen

Wanneer ik samen met enkele oudere vrouwen uitpuf onder de boom wordt het serieuzer. Een vrouw vraagt me waarom ik hier ben. Als ik haar vertel dat ik graag wil begrijpen wat er gaande is in verband met het landconflict, wordt haar blik hard. Doordringend kijkt ze me aan. “Dit land is voor mij mijn leven. Mijn voorouders leefden hier en zij zijn hier begraven. Hier komen we voor onze rituelen en voor het verzamelen van speciale stenen voor het bewerken van de melk. Zonder dit land weet ik niet waar ik naartoe moet. Naar waar gaan wij? Naar waar gaan onze voorouders? Moeten wij hen opgraven? Wij kunnen niet weg. Wij gaan niet weg.” Simultaan vertaalt Simon wat de vrouw vertelt, maar ik kan haar blik niet lossen en geraak vervuld met droefheid. Hoeveel kans is er dat zij het kunnen winnen van de rijken en machtigen?

De hongerstaking voor het vee begreep ik initieel niet echt. Want hoewel het vee rondom de heilige plaats bleef en niet op stap mocht met hun herders, graasde het uiteraard wel. Maar dan komt het: elke familie brengt hun koeien en geiten bijeen en leidt de dieren in een grote cirkel rond de heilige plaats. Om de zoveel meter stoppen en dansen en zingen ze. Typerend aan de Karamajong is dat ze dan springen. En ze springen hoog! 

Dansen rond het vee

Weeral werden wij hartelijk uitgenodigd om mee te doen. Aangezien wij er niet op gekleed waren –want wat was dat met die broek? Ik moest een rok aan, om goed te kunnen zwieren! – werd ik door een vrouw een halsketting gegeven, kreeg ik een short van geitenhuid en een vlag rond gebonden en werd er snel een staf voor me geïmproviseerd. Na een korte les springen kon ik er helemaal tegenaan! 

Aangekleed en springen maar!

Lokaal gebrouwen bier werd rondgedeeld

We keerden terug naar de ouderen, die nog steeds onder de boom beraadslaagden. De hele voormiddag hadden zij problemen en uitdagingen voor hun land bediscussieerd. We nemen plaats op een respectvolle afstand, op het uiterste randje van de schaduw. Dit is immers een plaats voor mannen, en we wisten niet goed of we als vrouwen daarbij mochten zijn. Maar dan komt het mestgedeelte. Alle mannen die geïnitieerd waren (een ritueel om over te gaan naar volwassenheid) ontbloten hun bovenlijf en worden ingesmeerd door de ouderen met de mest. Hoofd, bovenlijf en armen. En wij, wij mogen ook mee in de kring. Anticiperend op het verschil in cultuur neemt de oudere voor ons slechts een klein beetje mest. Hij smeert hiermee lichtjes ons voorhoofd, hals, armen en voeten mee in. 

De mannen worden met heilige mest ingesmeerd

Dit mutuele respect typeerde de hele dag. Blijkbaar maakte het merendeel van de clan zich vooral zorgen of we wel de hele dag in de zon zonder voedsel aankonden, en waren dan ook diep onder de indruk dat die fragiele Westerse meisjes daar toch bleken tegen te kunnen.

Vervolgens worden de koeien besprenkeld met de mest en dit is het signaal om de hongerstaking te beëindigen. Het vee vertrekt om te gaan grazen met hun herders en de gebeden worden ingezet. De oudste van de ouderen leidt, en de anderen antwoorden. Dit antwoord is meestal één alomvattend woord, dat verwijst naar het samenzijn, naar het heden, naar dit unieke moment. En dan wordt het vlees verdeeld, en onze gastheren geven ons een flink stuk. Met sterke, intense en uiterst hartelijke handdrukken nemen we afscheid en vangen de terugtocht aan. 

Simon

Hou houd ik die stok vast... Zo? 

Zo dan maar?

Teba doet het even voor

Euforisch: zo!

Deze dag was er één om niet snel te vergeten. Ik leerde zoveel over de traditionele cultuur van de Karamajong, hoe hun dieren centraal staan in hun leven, en hoe het beheer van gemeenschapsland een enorme uitdaging is voor hen in de 21^e eeuw. Waar dit conflict naartoe gaat is nog onzeker. Ik hoop dat alle partijen samenkomen in een evenwaardige dialoog en dat er een vreedzame oplossing gezocht wordt. Ook Maria was helemaal overweldigd bij de ervaring. Lees zeker ook haar blog (Engelstalig en met prachtige foto’s) via deze link .

Tot slot nog een kort filmpje:

MO*paper over rondtrekkende veehouders

Dierenartsen Zonder Grenzen heeft net een MO*paper gepubliceerd over rondtrekkende veehouders, geschreven door Koen Van Troos, onze beleidsmedewerker. De volledige papier is hier te lezen en is heel erg de moeite om een beter beeld te krijgen van de nomadische veeteelt en de uitdagingen waarmee deze veehouders te kampen hebben.

Hieronder alvast enkele interessante quotes uit de paper met een paar toevoegingen van mezelf over de situatie in Karamoja:

"Mobiliteit staat centraal in het leven van de nomadische veehouders. Door rond te trekken, maximaliseren ze het potentieel van droge en semi-aride gebieden en overtreffen ze de productiviteit van andere landbouwmethodes in gelijkaardig klimatologische omstandigheden, zoals de sedentaire veeteelt en de akkerbouw. Mobiliteit zorgt voor een optimale productiviteit, is essentieel voor de handel en doet ook dienst als overlevingsstrategie."

"Veehouders hebben weinig vertrouwen in banken en investeren liever in kuddes dan hun geld toe te vertrouwen aan een bank. Zo vormt de kudde een soort van mobiele spaarbank die de familie de hele tijd bij zich heeft."

Voor de Karamajong zijn hun koeien en geiten veel meer dan enkel voedsel of marktwaar. Naast de beschreven spaarbank, staan deze dieren ook centraal in al hun culturele en sociale rituelen: de bruidsprijs bestaat uit koeien en geiten, de kledij tijdens rituelen is deels gemaakt uit huiden van dieren (en de rok doet tijdens de dans zelfs denken aan een koeienstaart) en de ziener leest de toekomst in de darmen van een geofferde geit. Elk offer dat gebracht wordt, gebeurt duidelijk met pijn in het hart en met een groot respect voor het dier.

"Rondtrekkende veehouders hebben een strategisch voordeel omdat ze hun dieren gebruiken om lokale vegetatie – die niet geschikt is voor menselijke consumptie – om te zetten in hoogwaardig voedsel en energie. Doordat ze een eeuwenoude praktijk beoefenen, zijn hun dierenrassen aangepast aan de schaarse vegetatie en de moeilijke levensomstandigheden. Op die manier dragen ze bij aan de biodiversiteit. Ze blijven nooit lang ter plaatse, zodat de vegetatie voldoende tijd heeft om zich te herstellen en opnieuw te groeien."

"Verder draagt de rondtrekkende veehouderij bij tot de voedselzekerheid en een betere voeding. Dierlijke producten bevatten namelijk eiwitten, vetten en voedingsstoffen als ijzer, zink en vitamine A. Die voedingsstoffen leveren noodzakelijke energie voor iedereen en zijn essentieel voor mensen met een beperkte toegang tot voedsel, zoals jonge kinderen."

Zoals sommigen onder jullie weten, at ik in België veelal vegetarisch, voornamelijk door mijn verzet tegen de grote ecologische voetafdruk van het vlees in de supermarkt. Land wordt geroofd van boeren in Brazilië om onze koe te kunnen voeden. En die boeren kampen daardoor zelf met voedselonzekerheid, terwijl ons veevoeder op hun land groeit. Bovendien draagt onze intensieve veeteelt bij aan klimaatverandering en wordt er enorm veel water verbruikt. En zo zijn er talloze argumenten en voorbeelden waarom de intensieve veeteelt en onze hoge vleesconsumptie in België niet duurzaam is, met uitzondering van enkele kleinschalige, doordachte initiatieven.

Hier is mijn positie ten aanzien van vleesconsumptie volledig anders: vlees en zuivelproducten zijn ten eerste erg noodzakelijk voor de bevolking om in hun voedselbehoeftes te voorzien. Daarenboven dragen de rondtrekkende veehouders net bij aan biodiversiteit en is hun manier van leven net één van de meest productieve voor dit semi-aride land. Tot slot, hebben de dieren hier een prachtig leven: ze grazen de hele dag in hun kudde, vergezeld door hun herder.

De paper focust ook op een aantal uitdagingen

Eén daarvan is de impact van klimaatverandering. De uitkomst van de klimaattop in Lima was jammer genoeg weer beperkt in dit opzicht. Ja, er werden beloftes gemaakt inzake uitstootvermindering (voor wat deze beloftes waard zijn, kijk maar naar voorgaande beloftes). Maar wat met de aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering, die voornamelijk ontwikkelingslanden treft? Droogtes en onregelmatige patronen van regen (die dan vaak ineens te hevig zijn), teisteren Karamoja. De boeren en agropastoralisten weten niet meer waaraan en waaraf: zal deze keer de regen op tijd komen? Of zoals vorig jaar met twee maanden vertraging? En als de regen komt, zal die dan zo hevig zijn dat de volledige oogst wegspoelt? 

Een ander aspect is landrechten. Dit weekend heb ik een lokale gemeenschap ontmoet waarvan zonder overleg een deel van hun land ontnomen werd (hierover volgt nog een uitgebreide post). Speculatie met land is alomtegenwoordig, en de lokale, vaak analfabete bevolking, verliest zonder inspraak haar land. 

Een aangepast wettelijk kader, met inspraak van de lokale bevolking, is dan ook broodnodig om hun rechten en levenswijze te respecteren. 

"Hoe komt het dat deze politieke wil ontbreekt in verschillende landen en regio’s in Afrika? Enerzijds worden rondtrekkende veehouders nog te vaak gemarginaliseerd, niet erkend voor hun bijdrage in de reële economie en hebben ze geen toegang tot de beleidsprocessen. [...] Anderzijds is er dus ook nog onvoldoende kennis en begrip voor de nomadische veetelers.[...] nationale politici en lokale autoriteiten beschouwen rondtrekkende veehouders als onruststokers en vinden hun manier van leven ouderwets."

Maar integendeel...

"Als hun mobiliteit gegarandeerd en wettelijk verankerd zou zijn, zouden zij ten volle kunnen bijdragen aan de voedings- en voedselzekerheid, de economische ontwikkeling en het terugdringenvan de klimaatverandering."